Tại sao chúng ta cần tư duy ngược?

Nếu nhìn vào hình trên, bạn có biết ô tô đang đỗ ở vị trí số bao nhiêu không? Các bạn thử suy nghĩ trong 1 phút, và mình sẽ cho các bạn đáp án nhé.

Nếu vẫn chưa nghĩ ra, không sao cả. Bây giờ bạn hãy thử xoay ngược tấm hình lại xem sao nhé. Giờ thì bạn đã nắm được quy luật của dãy số rồi đúng không nào. đó Là ô số 87. Qua câu chuyện của một tấm hình, chúng ta sẽ thấy rằng đời sống cũng như vậy. đôi khi chúng ta quay ngược góc nhìn, chúng ta sẽ tìm ra được đáp số mà trong trong góc nhìn bình thường, chúng ta sẽ không nhìn ra được. Tấm hình này xuất hiện trong một đề thi học sinh giỏi văn lớp 9 của sở giáo dục đào tạo Thành Phố Hồ Chí Minh năm 2017. Cùng với việc đưa ra tấm hình này, người ra đề đã đề nghị học sinh hãy xoay ngược tấm hình để tìm ra đáp số chính xác. Và cùng với lời khuyên đó, người ra đề đã đề nghị học sinh hãy viết một bài văn nhỏ thể hiện suy nghĩ của mình về những góc nhìn khác trong đời sống.

Khi đọc đề thi đó, tôi không nghĩ đến chuyện xoay ngược tấm hình, chắc chắn quý vị cũng vậy. Khi nhìn tấm hình này và bế tắc trong việc tìm ra câu trả lời, chắc chắn chúng ta không nghĩ đến việc quay trái, quay phải, hay quay ngược tấm hình. Chắc chắn chúng ta không nghĩ đến những điều như thế, vì chúng ta bị cầm tù bởi định kiến, bởi thói quen, vì chúng ta bị cầm tù bởi những điều mà chúng ta tin rằng mình nhìn thấy là đúng, mình cảm nhận như vậy là chính xác. Vì vậy, sau khi nghe lời khuyên của người ra đề, thử là một em học sinh quay ngược tấm hình, thì cảm xúc trong tôi là cực kỳ phấn khởi.

Từ câu chuyện của đề thi thì tôi nghĩ nhiều đến đời sống. Trong đời sống đôi khi chúng ta cũng cần phải quay ngược, để tìm ra những đáp số cho những bài toán mà chúng ta bế tắc. Quay ngược để thấy đời sống đôi khi thú vị hơn, ý nghĩa hơn. Có một nhà thơ viết những câu thơ mà tôi nhớ mãi:

Em ngược đường, ngược nắng để yêu anh
Ngược phố tan tầm, ngược chiều gió thổi
Ngược lòng mình tìm về nông nổi
Lãng du đi vô định cánh chim trời

Đấy có thể gọi là một tình yêu ngược chăng? Ngược ở đây không có nghĩa là ngang ngược. Ngược ở đây có nghĩa là đi tìm một cái ngược sáng tạo, hữu lý, để tìm ra những đáp án trong những trường hợp mà những cái thuận không cho ra đáp án. Và đấy là một gợi ý vô cùng quan trọng cho mỗi chúng ta khi nhìn nhận đời sống này. 

Hai đường thẳng song song có thể gặp nhau?

Và bây giờ lại là câu chuyện về hai đường thẳng song song. Có một định nghĩa về hai đường thẳng song song đã bám lấy tôi, cũng như bám lấy rất nhiều chúng ta khi học toán thời trung học cơ sở. Hai đường thẳng song song là gì? Hai đường thẳng song song là hai đường thẳng mà không bao giờ gặp nhau tại một điểm. Chúng ta quen với định nghĩa đó cho đến một ngày tôi đọc sách, và phát hiện ra một định nghĩa khác: Hai đường thẳng song song vẫn có thể gặp nhau, hai đường thẳng song song hoàn toàn có thể gặp nhau ở dương vô cực.

Dương vô cực ở đâu? Dương vô cực có thể là một miền rất xa. Dương vô cực có thể là ảo ảnh xa xôi không bao giờ chạm tới, nhưng với cách phát biểu là hai đường thẳng song song có thể gặp nhau ở dương vô cực, thì chắc chắn chúng ta nghĩ đến một giải pháp mang tính tích cực nhiều hơn. 

Chỉ khi bạn suy nghĩ, điều kỳ diệu mới xuất hiện
Ảnh: Chỉ khi bạn suy nghĩ, điều kỳ diệu mới xuất hiện

Bởi vì chúng ta cũng có thể gặp nhau, thay vì không bao giờ gặp nhau. Từ một câu chuyện về toán học, với những định nghĩa khác nhau về cùng một hiện tượng, chúng ta lại suy ngẫm đời sống. Trong đời sống đôi khi chúng ta sẽ gặp những người bạn mà chúng ta thấy rằng, mình và người bạn đó khác nhau, giống như hai người đứng trên hai đường thẳng song song vậy. Mình thích màu trắng, bạn mình thích màu đen, mình thích sự mạnh mẽ, bạn mình thích sự dịu dàng, mình là một người chính trực, ngay thẳng, bạn mình là một người luồn cúi, quanh co. Và đôi khi chúng ta khác nhau quá, song song nhau quá, chúng ta thường nhìn vào nhau bằng những góc nhìn cực đoan, thậm chí bằng góc nhìn thù địch. Chúng ta nghĩ rằng mình và bạn mình không bao giờ gặp nhau được, giống như hai đường thẳng song song không bao giờ gặp nhau tại một điểm. Nhưng khi chúng ta thay đổi định nghĩa, thay đổi góc nhìn, chúng ta không nhìn như thế nữa, chúng ta lại nhìn rằng chúng ta vẫn có thể gặp nhau, dẫu là ở dương vô cực, thì việc chúng ta nghĩ rằng có thể gặp nhau vẫn là một chìa khoá vô cùng quan trọng, để ý nghĩ của chúng ta nhân văn hơn, ấm áp hơn và mang ý nghĩa tích cực nhiều hơn.

Biến cái tiêu cực thành tích cực

Ở Nhật Bản có một câu chuyện nổi tiếng về một nhà thơ, một thiền sĩ tên là Yoda. Một lần Yoda mang một bài thơ của mình đến bậc thầy thơ haiku Nhật Bản là Basho, một bài thơ rất ngắn sau:

Chuồn chuồn ngô
Cắt cánh
Quả ớt

Bài thơ chỉ có vậy thôi, và chúng ta hiểu một logic rất quan trọng ở đây: con chuồn chuồn ngô khi cắt đi hai đôi cánh thì còn lại một cái hình không khác gì quả ớt.

Ảnh: Matsuo Basho, thiền giả, thi sĩ nổi tiếng nhất thời Edo, Nhật Bản
Ảnh: Matsuo Basho, thiền giả, thi sĩ nổi tiếng nhất thời Edo, Nhật Bản

Tương truyền rằng Yoda viết bài thơ này bằng những nét bút tuyệt đẹp, với những nét chữ giống như những đường kiếm đạo tuyệt luân, trên một dải lụa cực kỳ bay bổng. Và khi bài thơ đấy được đưa đến thiền sư Basho, thì một điều kinh ngạc xảy ra, Basho không đọc bài thơ từ trên xuống dưới mà lại đọc bài thơ từ dưới lên trên. Không phải là chuồn chuồn ngô, cắt cánh, quả ớt, mà lại là quả ớt, cắt cánh, chuồn chuồn ngô. Khi Basho đọc bài thơ ngược như vậy thì Yoda, tác giả của bài thơ rùng mình kinh ngạc. Và sau đó ông mới hỏi thiền sư rằng tại sao lại đọc ngược? Thì Basho trả lời: phải đọc được như thế thì bài thơ mới có ý nghĩa sâu sắc. Basho giải thích rằng khi chúng ta nhìn một con chuồn chuồn ngô cắt cánh thành quả ớt, có nghĩa chúng ta đang nhìn sự vật hiện tượng trong một tình cảnh bị thiêu trụi, bị cắt xén, bị tàn lụi. Nhưng ngược lại, khi chúng ta nhìn câu chuyện, nhìn hiện tượng là một quả ớt được chắp thêm cánh để trở thành một con chuồn chuồn ngô, thì chúng ta đang nhìn sự kiện, hiện tượng từ góc độ sinh sôi, nảy nở. Chúng ta đang nhìn thấy một quả ớt được chắp cánh để bay lên. Vẫn là chừng ấy chi tiết, dữ kiện, nhưng cách chúng ta tạo lập những chi tiết, liên kết các sự kiện, cách chúng ta nhìn nhận mọi vấn đề sẽ cho ra những đáp án hoàn toàn khác nhau.

Ở đầu bài viết tôi có nói đến một đề thi, trong đó có một câu hỏi rằng chiếc ô tô đỗ ở số mấy, và chúng ta thấy rằng khi chúng ta quay ngược tấm hình, chúng ta sẽ tìm ra ngay đáp án. Ở phần cuối bài viết này tôi đã kể câu chuyện về một bài thơ đọc ngược, và chúng ta thấy rằng đôi khi chúng ta nhìn ngược, chúng ta sẽ tìm được nhiều giải pháp cho đời sống này. Tuy nhiên, để nhìn ngược thì chúng ta phải vượt lên những định kiến, có một bản lĩnh văn hóa, phải có một sức mạnh tinh thần để vượt qua thói quen đã thấm ngầm qua nhiều năm tháng. Cho nên, nhìn ngược ở đây là cả một sự tích lũy, sự sáng tạo, là cả một chân trời khám phá, mà để đạt được nó, chúng ta cũng cần phải có thời gian tôi luyện, có lẽ là không đơn giản.

Tôi nhớ có lần tôi đi bộ ngược chiều trên vỉa hè, và tôi thấy rằng các dòng người đang đi ngược chiều kia sao phải vội vàng, sao hối hả, sao hấp tấp và hình như trong đó còn có cả sự bon chen nữa. Và chính lúc tôi đi ngược chiều như thế, tự nhiên tôi lại thấy bình tĩnh để nhìn vào cái động, lúc đó tự nhiên một câu hỏi vang lên trong đầu tôi: hạnh phúc thực sự nằm ở đâu?

Chia sẻ: