Kênh đào KRA và tham vọng của Thái Lan

Ít có dự án xây dựng lớn nào nằm trên bản vẽ lâu như kênh KRA của Thái Lan. Ý tưởng xây dựng một tuyến đường thủy qua eo đất KRA ở vùng thượng nam đất nước để nối Vịnh Thái Lan với biển Andaman, từ đó nối Thái Bình Dương với Ấn Độ Dương, được đề xuất lần đầu cách đây hơn 300 năm. Kể từ đó, dự án đã được tái sinh nhiều lần, dẫn đến một loạt các cuộc khảo sát kỹ thuật và nghiên cứu khả thi đắt đỏ, trước khi lặng lẽ bị huỷ bỏ. Và trong thời gian gần đây, một nhóm chuyên gia bao gồm các tướng lĩnh nghỉ hưu, nhiều nhà chính trị, nhà nghiên cứu và doanh nhân thân với Trung Quốc đã tái đề xuất lên chính phủ Thái Lan một siêu dự án kênh đào KRA có chi phí ước tính khoảng 35 tỷ USD.

Ngược về lịch sử, việc xây dựng kênh đào KRA được cân nhắc từ rất lâu, lần đầu vào năm 1677, và một lần nữa vào năm 1793. Nhưng phải đến thế kỉ XIX, bản đề xuất này mới nhận được sự quan tâm nghiêm túc. Tuy nhiên, sự quan tâm này không chỉ đến từ Thái Lan, mà còn từ các cường quốc thuộc địa đối địch là Anh và Pháp. Giữa thế kỷ XIX, người Anh đã nghiên cứu tính khả thi của việc xây dựng tuyến đường sắt thay kênh đào qua eo đất KRA để tạo thuận lợi cho thương mại giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Các kỹ sư người Anh đã tiến hành cuộc khảo sát vào năm 1843, 1849, 1863 và 1872. Họ kết luận rằng, dù việc thi công một tuyến đường sắt hay kênh đào khả thi về mặt kỹ thuật, nhưng chi phí bỏ ra sẽ vô cùng cao. Người Pháp thì lại có những suy nghĩ khác. Năm 1883, bá tước Bourdonnais, một sĩ quan hải quân Pháp và quản trị viên tại công ty Đông Ấn Pháp đã ủng hộ một kênh đào KRA với mục tiêu thúc đẩy lợi ích thương mại của Pháp ở Đông Dương. Ông Bourdonnais dự tính rằng, khi kênh đào được hoàn thành, một Sài Gòn do Pháp kiểm soát sẽ vượt qua một Singapore do Anh điều hành, để trở thành khu cảnh quan trọng nhất Đông Nam Á. Nhằm bảo vệ lợi ích thương mại của mình trên bán đảo Malay, Anh đã phản đối kênh đào và buộc các quốc vương và chính phủ Thái Lan liên tiếp bác bỏ đề nghị của Pháp. Hai lần vào các năm 1897, 1946, Anh đã buộc Siam ký các thỏa thuận mà trong đó đồng ý không cho phép xây dựng một kênh đào liên đại dương.

Mãi đến đầu năm 1970, dự án kênh đào mới được xem xét lại. Năm 1972, một nhà công nghiệp người Thái gốc hoa K.Y. Chow đã thuyết phục chính phủ Thái Lan xem xét dự án này, cũng như các đề xuất trước đây. Chow lập luận rằng, mặc dù chi phí xây dựng sẽ đắt đỏ, nhưng cuối cùng kênh đào sẽ thu lợi nhuận từ các hoạt động cảnh, phí quá cảnh và phí trung chuyển. Chow đã tài trợ một nghiên cứu khả thi trị giá 400.000 USD, được thực hiện bởi công ty tư vấn Tippetts-Abbett-Mccarthy-Stratton (TAMS) của Mỹ. Trong số 9 tuyến đường khả thi được khảo sát, công ty TAMS đề xuất tuyến 5A, tuyến kênh một chiều dài 102km từ bờ biển phía tây Satun đến Songkhla ở phía đông. TAMS ước tính sẽ mất 12 năm để xây dựng kênh đào với chi phí 5.6 Tỷ USD hoặc 10 năm và 3.5 Tỷ USD nếu công việc phá đá sử dụng thiết bị nổ hạt nhân nhỏ. Tuy nhiên, ngay sau khi công ty TAMS đệ tình báo cáo lên chính phủ Thái Lan, cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 gây ra suy thoái kinh tế toàn cầu và dự án bị hoãn lại.

Ảnh: Bản đồ khảo sát của công ty TAMS
Ảnh: Bản đồ khảo sát của công ty TAMS

Trong suốt những năm 1970 và 1980, Nhật Bản thỉnh thoảng lại bày tỏ quan tâm đến việc phải tài trợ xây dựng kênh KRA. Dầu mỏ nhập khẩu của Nhật Bản từ Trung Đông phụ thuộc rất nhiều vào eo biển Malacca. Và vào đầu những năm 1970, Tokyo trở nên lo ngại khi Indonesia và Malaysia đề xuất đưa các hạn chế đối với quy mô tàu chở dầu đi qua eo biển này. Vào giữa những năm 1980, viện nghiên cứu Mitsubishi của Nhật Bản đã xem xét lại các kiến nghị của công ty TAMS, bao gồm cả phá nổ đá bằng hạt nhân, nhưng không có tiến triển nào sau đó.

Đầu những năm 2000, trong nhiệm kỳ thủ tướng Thaksin Shinawatra, kênh đào KRA đã xuất hiện trở lại trong chương trình nghị sự quốc gia của Thái Lan. Sáng kiến này được dẫn đầu bởi phó thủ tướng và bộ trưởng quốc phòng Chavalit Yongchaiyudh, một vị tướng đã nghỉ hưu của quân đội hoàng gia Thái Lan. Chavalit cũng ủng hộ kênh KRA, bởi khả năng tạo ra hàng ngàn việc làm và tự chi trả trong khoảng một thời gian ngắn. Theo Chavalit, Trung Quốc là một trong những quốc gia Đông Á quan tâm đến việc tài trợ cho kênh đào. Một nghiên cứu khả thi khác đã được triển khai, nhưng dự án đã đổ bể trong vòng vài năm. Giữa những cáo buộc về quản lý tài chính và tham nhũng. Năm 2005, Thaksin đề xuất xây dựng một đường ống dẫn dầu qua eo đất KRA như một phương án thay thế rẻ hơn cho kênh đào. Dự án đã kết thúc khi Thaksin bị quân đội lật đổ vào năm 2006.

Kể từ khi cuộc đảo chính quân sự năm 2014, kênh đào KRA một lần nữa bước vào cuộc tranh luận chính sách quốc gia. Có 2 ủng hộ chính: Hiệp hội kinh tế và văn hóa Thái Lan – Trung Quốc và Hiệp hội nghiên cứu và phát triển kênh đào Thái Lan. Năm 2015, Hiệp hội kinh tế và văn hoá Thái Lan – Trung Quốc đã kêu gọi chính quyền quân sự ủng hộ xây dựng kênh đào KRA bằng cách sử dụng tuyến 5A của công ty TAMS. Theo phó giám đốc của hiệp hội, Pakdee Tanapura, dự án sẽ tốn khoảng 20 tỷ USD và mất 8 năm để hoàn thành. Trong một sự kiện cùng năm dù gần như không liên quan, có thông tin cho rằng hai đơn vị là tập đoàn liên hiệp Châu Á của Thái Lan điều hành bởi cựu thủ tướng Chavalit và công ty đầu tư và phát triển hạ tầng KRA Trung Quốc – Thái Lan, đặt tại Trung Quốc, đã ký bản ghi nhớ về xây dựng một kênh đào qua eo đất KRA. Tuy nhiên, cả chính phủ Thái Lan và Trung Quốc đều tuyên bố mạnh mẽ không liên quan gì tới bản ghi nhớ này, và Chavalit phủ nhận mọi liên hệ với đoàn liên hiệp Châu Á của Thái Lan.

Năm 2017, một nhóm doanh nhân và sĩ quan quân đội nghỉ hưu đã thành lập hiệp hội nghiên cứu và phát triển kênh đào Thái Lan để ủng hộ việc xây dựng kênh đào, mà họ thích gọi là kênh đào Thái hơn là kênh đào KRA. Được dẫn dắt bởi một vị tướng đã nghỉ hưu, Pongthep Tesprateep, hiệp hội nghiên cứu và phát triển kênh đào Thái Lan đã đề xuất dùng tuyến 9A của công ty TAMS. Con kênh dài 120km từ bờ biển phía tây Krabi đến bờ biển đông Nakorn Sri Thammarat. Họ cho rằng điểm cuối phía đông của kênh đào Thái Lan sẽ hoàn thiện hành lang kinh tế phía đông, một trung tâm đổi mới và vận tải công nghệ cao trị giá 40 tỷ USD trải dài qua ba tỉnh trên vịnh Thái Lan, dự kiến hoàn thành vào khoảng giữa năm 2021 và 2025. Để thảo luận kỹ hơn về đề xuất này, Hiệp hội nghiên cứu và phát triển kênh đào Thái Lan đã tổ chức một hội nghị về kênh đào ở Bangkok vào tháng 9 năm 2017. Cả Hiệp hội kinh tế và văn hóa Thái Lan – Trung Quốc và Hiệp hội nghiên cứu và phát triển kênh đào Thái Lan đều dùng những luận điểm cũ để bảo vệ kênh đào. Rằng việc xây dựng nó sẽ đóng vai trò là động lực cho nền kinh tế Thái Lan và cung cấp cho các công ty vận tải một giải pháp nhanh hơn, an toàn hơn, thay cho eo biển Malacca.

Bên cạnh đó, những người ủng hộ kênh đào cũng cho rằng ba nhân tố tiềm năng thay đổi cuộc chơi đã khiến kênh KRA trở thành một đề xuất khả thi hơn so với trước đây. Đầu tiên, là vị quốc vương mới của Thái Lan. Tháng 12 năm 2016, sau khi vua cha qua đời, vua Vajiralongkorn đã trở thành vị vua thứ 10 của triều đại Chakri. Lễ đăng quang của ông diễn ra vào ngày mùng 4 tháng 5 năm 2019. Ở tuổi 64, Vajiralongkorn là vị vua lớn tuổi nhất của Thái Lan khi lên ngôi. Việc hiện thực hóa giấc mơ 3 thế kỷ của vương quốc: xây dựng kênh đào KRA sẽ củng cố di sản của ông. Đặc biệt, nếu kênh đào được đặt theo tên ông. Tuy nhiên, vì nhà vua chưa bao giờ đề cập đến dự án này trước công chúng, nên người ta không rõ liệu ông có ủng hộ hay không. Nếu ủng hộ, giới tinh hoa cầm quyền Thái Lan có thể cân nhắc dự án này một cách nghiêm túc.

Ảnh: Vua  Vajiralongkorn, vị vua thứ 10 của triều đại Chakri
Ảnh: Vua Vajiralongkorn, vị vua thứ 10 của triều đại Chakri

Thứ hai là sáng kiến vành đai và con đường của Trung Quốc. Do đặc điểm vị trí địa lý ở trung tâm Đông Nam Á, Trung Quốc coi Thái Lan là một điểm mấu chốt trong dự án cơ sở hạ tầng toàn cầu trị giá hàng ngàn tỷ USD của mình. Kể từ cuộc đảo chính năm 2014, chính quyền của thủ tướng Prayuth Chan-ocha đã ủng hộ sáng kiến vành đai và con đường mạnh mẽ. Tuy nhiên, dự án sáng kiến vành đai và con đường nổi bật nhất của Trung Quốc tại Thái Lan, mạng lưới đường sắt cao tốc đã nhiều lần bị trì hoãn do những bất đồng về vấn đề tài chính, công nghệ, và vận hành. Trong nước, dự án mạng lưới đường sắt cao tốc đã bị chỉ trích nặng nề, bởi chi phí quá cao, thiếu minh bạch và khiến Thái Lan trở nên quá lệ thuộc vào Trung Quốc. Thế nhưng cả Hiệp hội kinh tế và văn hóa Thái Lan – Trung Quốc và Hiệp hội nghiên cứu và phát triển kênh đào Thái Lan đều cho rằng, Trung Quốc có thể tài trợ cho kênh KRA như một phần của 1 trong 6 hành lang kinh tế được sáng kiến vành đai và con đường hậu thuẫn, hành lang kinh tế bán đảo Đông Dương – Trung Quốc.

Dù vậy, quan điểm của Trung Quốc về kênh đào KRA không rõ ràng. Giữa những năm 2000, các nhà phân tích chiến lược của Trung Quốc cho rằng kênh đào sẽ tăng cường an ninh năng lượng của nước này bằng cách giảm nhu cầu đối với tàu chở dầu treo cờ Trung Quốc đi qua eo biển Malacca, nơi bị kiểm soát bởi Mỹ. Được biết khi ấy, Trung Quốc ủng hộ đề xuất kênh đào của Chavalit nhưng sau cùng lại không mặn mà vì mức đầu tư 20 tỉ USD. Một thập niên sau, Trung Quốc hào hứng hơn nhiều trong việc tài trợ cho các dự án cơ sở hạ tầng lớn như một phần của sáng kiến vành đai và con đường. Hơn nữa, dù cái gọi là “thế lưỡng nan Malacca” luôn bị phóng đại, các nhà phân tích chiến lược ở Trung Quốc vẫn xem kênh đào KRA là một cách hữu ích để đạt được sự phân tán rủi ro. Tuy nhiên, Bắc Kinh chưa bao giờ chính thức quảng bá kênh đào này như là một dự án sáng kiến vành đai và con đường. Thế nhưng, theo quan điểm của nhiều nhà phân tích Thái Lan, Bắc Kinh đang âm thầm thúc đẩy các công ty Trung Quốc hỗ trợ cho kênh đào.

Nhân tố thứ ba có khả năng xoay chuyển cuộc chơi, là chiến lược quốc gia 20 năm của Thái Lan được quy định bởi hiến pháp 2017 và ban hành vào tháng 10 năm 2018, bởi văn phòng ủy ban phát triển kinh tế và xã hội quốc gia. Chiến lược quốc gia đưa ra một tầm nhìn cho sự phát triển kinh tế xã hội của Thái Lan từ năm 2018 đến năm 2037. Tất cả các chính sách của chính phủ phải phù hợp với chiến lược quốc gia và thượng viện giám sát việc tuân thủ đó. Chiến lược quốc gia đề xuất Thái Lan phát triển cơ sở hạ tầng chất lượng cao để kết nối đất nước với phần còn lại của thế giới. Mặc dù trong đó không đề cập cụ thể đến tuyến đường thủy qua eo đất KRA, song kênh đào có thể được xếp vào diện một dự án kết nối hạ tầng chất lượng cao. Rất khôn ngoan, Hiệp hội nghiên cứu và phát triển kênh đào Thái Lan đã đệ trình đề xuất kênh đào KRA của mình lên ủy ban phát triển kinh tế và xã hội quốc gia vào tháng 12 năm 2017. Những người ủng hộ kênh đào đã chỉ ra các lợi ích kinh tế và chiến lược mà Thái Lan sẽ nhận được. Họ lập luận rằng việc xây dựng kênh đào dài 100km và cơ sở hạ tầng công nghiệp liên quan như cảng, nhà máy sản xuất và nhà máy lọc dầu sẽ tạo công ăn việc làm cho hàng chục ngàn công nhân Thái Lan, kích thích nền kinh tế, đặc biệt là trong giai đoạn suy thoái. Về lâu dài sẽ tạo ra doanh thu từ hoạt động thu phí quá cảnh.

Về mặt quân sự, kênh đào sẽ cho phép hải quân Thái di chuyển tàu nhanh chóng từ bờ biển bên này sang bờ phía bên kia trong lúc nguy cấp. Không chỉ vậy, kênh đào KRA còn mở ra một tuyến đường nhanh và tiết kiệm hơn giữa Ấn Độ Dương và biển Đông. Từ đó đưa ra một giải pháp thay thế khả thi cho eo biển Malacca ngày càng quá tải và bị quấy phá bởi hải tặc. Trong khi đó, những người chỉ trích kênh đào vẫn cảm thấy không thuyết phục. Họ chủ yếu cho rằng kênh đào KRA không khả thi về mặt thương mại, chi phí xây dựng khổng lồ không thể lấy lại được từ phí quá cảnh, bởi các công ty vận chuyển sẽ không sẵn lòng chịu thêm chi phí chỉ đề tiết kiệm 2 hoặc 3 ngày đường, đặc biệt là vào thời điểm giá dầu thấp. Trường hợp này khác với trường hợp của kênh đào Suez và kênh đào Panama, khi 2 kênh đào này giúp tàu thuyền tiết kiệm được hàng tuần đi biển.

Về mặt lợi ích chiến lược, các nhà phê bình cho rằng Thái Lan không phải đối mặt với mối đe dọa từ các nước láng giềng. Một kênh đào sẽ chia cắt đất nước thành hải nửa và do đó tiếp thêm động lực cho những kẻ li khai ở miền hạ nam. Bangkok cũng phải cân nhắc sự nhạy cảm thương mại của các nước láng giềng, đặc biệt là Singapore và Malaysia, khi kênh đào có thể chuyển những tuyến hàng hải có giá trị ra khỏi cảng của họ. Chính phủ Thái Lan cũng cần xem xét tác động môi trường đến từ việc xây dựng dự án lớn này và cách mà nó ảnh hưởng đến ngành du lịch đang mang lại nhiều lợi nhuận của quốc gia. Đồng thời, quyền sở hữu và vận hành tuyến thủy chắc chắn sẽ bị cuốn vào cuộc đua quyền lực của các nước lớn. Các nhà phân tích chiến lược Thái Lan lo ngại rằng kênh đào KRA có thể trở thành đối tượng của sự cạnh tranh Trung – Mỹ, giống như cách dự án này từng bị kéo vào cuộc cạnh tranh Pháp và Anh vào thế kỷ XIX.

Ảnh: Kênh đào KRA có thể sẽ dịch chuyển vị trí cảng chiến lược từ Singapore sang Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á
Ảnh: Kênh đào KRA có thể sẽ dịch chuyển vị trí cảng chiến lược từ Singapore sang Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á

Cách lập luận ủng hộ và phản đối việc xây dựng kênh đào KRA cứ lặp đi lặp lại như vậy. Những nhân tố tiềm năng xoay chuyển cuộc chơi đã thay đổi bối cảnh cuộc tranh luận một cách không đáng kể. Nếu dự án muốn được tiến hành, nó cần nhận được sự đồng tình của quốc vương. Và cho đến nay, vua Vajiralongkorn vẫn không thể hiện bất cứ động thái ủng hộ nào. Một tuyến đường thủy do Trung Quốc tài trợ sẽ gây nhiều tranh cãi trong nước và ảnh hưởng đến quan hệ Thái Lan – Hoa Kỳ, vốn vừa khôi phục sau cuộc đảo chính năm 2014.

Một yếu tố mang tính quyết định khác, là việc coi dự án này như một dự án cơ sở hạ tầng then chốt trong chiến lược quốc gia. Tuy nhiên, khi chính quyền Prayut vẫn còn đau đầu với các khó khăn chính trị, thâm hụt ngân sách gia tăng và nền kinh tế toàn cầu đối mặt với những khó khăn từ thương chiến Mỹ – Trung đã làm giảm đáng kể nhu cầu vận chuyển đường biển, thì cả ham muốn chính trị lẫn nguồn tài chính hiện đều không đủ để biến giấc mộng kênh KRA của Thái Lan trở thành hiện thực.

Chia sẻ: